Słownik
a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z #1

Stanisław Witkiewicz

(ur. 1851 w Poszawszu – zm. 1915 w Lovran)

Polski malarz i teoretyk sztuki, pisarz, myśliciel, krytyk literacko-artystyczny, architekt, twórca stylu zakopiańskiego. Człowiek wielu talentów, jedna z największych osobowości polskiej kultury przełomu XIX i XX wieku. Ojciec Stanisława Ignacego Witkiewicza (Witkacego). Wielki miłośnik Tatr i Zakopanego, m.in. za jego sprawą miejsce to stało się modne wśród artystów, pisarzy i naukowców. Autor książki „Na przełęczy” (1891), nazywanej Ewangelią Tatr. W uznaniu zasług dla miasta został mianowany honorowym obywatelem Zakopanego.

Urodził się w rodzinnym majątku na Żmudzi. Jego rodzina wspierała powstanie styczniowe, za co została zesłana do Tomska na Syberii. Tam Stanisław zaczął uczyć sie rysunku. Następnie studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu (1869-1872) i w Monachium (1872-1875), gdzie cierpiał dotkliwą biedę i zachorował na gruźlicę. W 1875 roku osiadł w Warszawie i wynajął pralnię Hotelu Europejskiego na pracownię malarską. Tu, w nadzwyczaj skromnych warunkach, spotykała się warszawska bohema.

W latach 1884-87 Witkiewicz był kierownikiem artystycznym tygodnika kulturalno-społecznego „Wędrowiec”, W 1884 po ożenił się z Marią Pietrzkiewicz, a rok później został ojcem Stanisława Ignacego. W 1886 po raz pierwszy odwiedził Zakopane, w którym się zakochał. W 1890 roku zamieszkał tu na stałe. Urzeczony urodą miejscowych chałup i barwnym, góralskim folklorem stworzył tzw. styl zakopiański, będący połączeniem podhalańskiej architektury i sztuki ludowej z elementami secesji. Punktem wyjścia była tradycyjna, XIX-wieczna chata góralska – skromny, parterowy budynek ze spadzistym dachem, zbudowany ze świerkowych, modrzewiowych lub jodłowych pni, przeciętych wzdłuż i zestawionych na zrąb. Chata taka miała zaledwie dwie izby – jedną z piecem, zwaną czarną, która pełniła funkcję kuchni i sypialni oraz białą - bez pieca, wykorzystywaną do przechowywania cenniejszych sprzętów i będącą miejscem rodzinnych spotkań. Izby oddzielała sień, z tyłu często przylegała do niej komora na sprzęty domowe. Pod dachem znajdował się strych, na którym przechowywano siano. Część mieszkalna chat była skromna, ale zdobiona motywami roślinnymi i geometrycznymi. W takich to warunkach górale przyjmowali swoich pierwszych gości – zwabionych pięknem górskiej przyrody literatów i artystów. Przyzwyczajeni do miejskich standardów turyści narzekali na niewygodę. Dla nich to Witkiewicz zaczął projektować okazałe, piętrowe wille, wyraźnie nawiązujące do góralskiej chaty, ale o niebo przewyższające ją komfortem.

Pierwszy taki budynek - willa Koliba - stanął w 1893 roku przy ul. Kościeliskiej i wzbudził ogromne zainteresowanie. Witkiewicz realizował więc kolejne zamówienia. Zaprojektowane przez niego wille i pensjonaty w stylu zakopiańskim budowano techniką na zrąb, z drewnianych płazów. Często wznoszono je na skarpach. Budynki były piętrowe, miały wysokie podmurówki z łamanych kamieni, wielkie, ozdobne kominy, rzeźbione tarasy i ganki, okna o różnych rozmiarach i kształtach oraz dużą ilość załomów, uskoków i ryzalitów. Od strony południowej często umieszczano odkrytą werandę – doskonałe miejsce wypoczynku. Witkiewicz wykorzystywał zarówno tradycyjne, góralskie motywy zdobnicze (rysie, psy, słoneczka) jak i wymyślone przez siebie ornamenty w stylu secesji. Do dziś zachowały się niektóre z jego pięknych budowli - poza wspomnianą już Kolibą wille: Oksza (1895), Dom pod Jedlami (1897), Rialto, Konstantynówka, Grażyna, Chałupa pod Wykrotem, a także Dom Dłuskich w Kościelisku, gmach Muzeum Tatrzańskiego (1913), kaplica w Jaszczurówce i kilka innych kaplic. Poza budownictwem, styl zakopiański rozwinął się w zdobnictwie i sztuce użytkowej. Witkiewicz i jego naśladowcy projektowali i wykonywali meble, pamiątki, sprzęty gospodarskie, ubiory, porcelanę, papeterię, nawet instrumenty muzyczne. Popularność stylu zakopiańskiego zaczęła słabnąć około 1910 roku, a zakończyła się wraz ze śmiercią Witkiewicza, który nie znalazł równie utalentowanego następcy.

Lata 1904-5 Witkiewicz spędził w Lovran nad Adriatykiem, żeby ratować zniszczone gruźlicą płuca. Wrócił jeszcze na 3 lata do Zakopanego, ale w 1908 zamieszkał w Lovran na stałe. Tam zmarł 5 września 1915. Jego ciało zostało sprowadzone do kraju i pochowane na cmentarzu w Zakopanem, obok Tytusa Chałubińskiego i Sabały, z którymi się przyjaźnił.

UDOSTĘPNIJ: