Artukuły
Własne warzywa
Tagi: allelopatia, kompostownik, ogród, warzywa
Świeżo zerwany z krzaka, rozgrzany słońcem pomidor. Papryka z jędrną, błyszczącą skórką. Młody ziemniaczek prosto z gruntu. Aromatyczna, soczyście zielona natka pietruszki. Dla tych pyszności warto się trudzić - siać, pikować, sadzić, pielić i podlewać. Cudownie jest patrzeć, jak rosną i czekać, aż będą gotowe do zbioru. Jedząc warzywa z własnej grządki łączymy przyjemne z pożytecznym. Mamy pewność, jakimi metodami zostały wyhodowane. Możemy uniknąć pestycydów, herbicydów, sztucznych nawozów, metali ciężkich. Warzywa ze sklepu (poza ekologicznymi, hodowanymi w ściśle określonych warunkach) zawsze są w pewnym stopniu niewiadomą. O tym, jak samodzielnie uprawiać warzywa, w ciekawy sposób mówią dwa nowe programy: Niebiański gród i Warzywny ogródek, które pokazujemy właśnie na antenie Domo.
Mianem warzyw określamy te rośliny zielne, które są jadalne dla człowieka. Możemy spożywać ich smakowite łodygi, korzenie, liście, kwiatostany oraz owoce, które są cennym źródłem łatwo przyswajalnych witamin, błonnika i składników mineralnych. Uprawia się je w gruncie, na grządkach, w szklarniach, na polach, w ogrodach, na działkach. Osoby, które nie mają własnego kawałka ziemi, z powodzeniem mogą hodować niektóre gatunki warzyw oraz owoce i zioła w doniczkach - na parapetach, balkonach i tarasach. W pojemnikach ładnie rośnie bakłażan, papryka, pomidor, fasola wielkokwiatowa, sałata, cukinia i boćwina, a także borówka amerykańska, truskawki i figi oraz większość gatunków ziół (np. bazylia, mięta, rozmaryn, tymianek). Należy pamiętać, że rośliny w pojemnikach wymagają częstego podlewania, regularnego nawożenia i zbierania dojrzałych owoców.
Warzywa można podzielić na następujące grupy: kapustne (np. kapusta głowiasta, kapusta włoska, brukselka, brokuł, kalafior, kalarepa), liściowe (burak liściowy, burak ćwikłowy, cykoria, sałata, szpinak) korzeniowe (marchew, pietruszka korzeniowa, seler korzeniowy, pasternak), cebulowe (cebula zwyczajna, czosnek, por, szalotka), psiankowate (ziemniak, pomidor, papryka, bakłażan, rodzynek brazylijski), strączkowe (bób, ciecierzyca, fasola, groch, soczewica, soja), dyniowate (dynia, kabaczek, cukinia, ogórek, arbuz, melon) i rzepowate (rzodkiew, rzodkiewka, rzepa, brukiew). Warzywa mają zróżnicowany okres wegetacji, mogą być roślinami jednorocznymi (pomidor, rzodkiew), dwuletnimi (burak, cebula, cykoria, marchew) lub wieloletnimi (chrzan, rabarbar, szczaw, szparagi).
Warunki uprawy mają ogromny wpływ na jakość warzyw i ich walory zdrowotne. Jeśli działka lub balkon, na którym zamierzasz uprawiać warzywa, owoce i zioła leży obok ruchliwej ulicy, autostrady lub zakładów przemysłowych emitujących znaczne ilości spalin, lepiej wybierz inne rośliny. W przeciwnym razie twoje plony będą mocno skażone metalami ciężkimi, na przykład ołowiem. Jeśli w pobliżu nie ma toksycznego sąsiedztwa, możesz spokojnie przystąpić do planowania grządek - najlepiej w odsłoniętym, słonecznym miejscu. Najwygodniej uprawia się warzywa na rabatach - prostokątnych, nieco podwyższonych, o bokach ograniczonych np. drewnianymi deskami (do tego celu dobrze nadaje się wytrzymały modrzew). Między rabatami można wytyczyć wygodne ścieżki, dzięki czemu nie trzeba będzie deptać po glebie, np. podczas pielenia lub nawożenia. Ścieżki należy wysypać np. korą lub żwirem, aby zapobiec ekspansji chwastów.
Warzywa wymagają dobrze przygotowanej gleby, spulchnionej i użyźnionej. Słabo rosną na ciężkich glebach gliniastych oraz na lekkich piaszczystych, które wymagają solidnego użyźnienia, np. kompostem. Ziemia do warzyw powinna mieć barwę od ciemnobrązowej do szaroczarnej i dobrze przepuszczać wodę, czemu sprzyja spulchnianie. Najlepszy moment na głębokie spulchnienie ziemi to wczesna wiosna, gdy ziemia jest już obeschnięta. Glebę lekką spulchniamy przy pomocy wideł, a ciężką – łopatą. Po tym zabiegu przystępujemy do nawożenia. W specjalistycznych sklepach można kupić rozmaite nawozy sztuczne, ale jeśli bliskie ci są zasady ekologii, użyj nawozów organicznych, takich jak kompost i nawóz krowi lub koński (nieco bardziej kłopotliwe w użyciu). Warstwę kompostu (jej grubość zależy od wymagań pokarmowych danego warzywa i stopnia żyzności gleby) należy wysypać na grządkę i równomiernie rozprowadzić. W dojrzałym kompoście (proces jego powstawania trwa od 5 do 8 miesięcy) znajdują się wszystkie najważniejsze dla roślin pierwiastki: azot (N), fosfor (P) i potas (K). Ich niedobór ma przykre i widoczne konsekwencje. Azot pobudza wzrost liści, potas - kwitnienie i owocowanie, fosfor umożliwia rozwój systemu korzeniowego. Rośliny potrzebują też niewielkich ilości wapna i magnezu.
Warzywa, podobnie jak inne rośliny, dzielą się na bardziej lub mniej wymagające. Duże potrzeby pokarmowe mają: brokuł, wszystkie odmiany dyni i kapusty, kalafior, ogórek, papryka, pomidor, bakłażan, por, seler, ziemniak i szparagi. Średnie wymagania ma sałata, czosnek, kalarepa, marchew, rzodkiewka, chrzan, burak ćwikłowy, szpinak i cebula. Najmniejsze potrzeby mają: bób, groch, fasola karłowa, pietruszka i większość ziół. Te informacje przydadzą się przy planowaniu płodozmianu. Rośliny o dużym, średnim i małym zapotrzebowaniu na składniki pokarmowe mogą być uprawiane kolejno, począwszy od tych o największych wymaganiach, a skończywszy na tych o najmniejszych. Nie powinno się uprawiać po sobie różnych gatunków roślin należących do tej samej rodziny, ze względu na szkodniki i choroby z nią związane.
Uzyskaniu obfitych plonów sprzyjają nie tylko żyzna gleba i właściwie prowadzony płodozmian, ale i odpowiednie sąsiedztwo roślin. Planując warzywne grządki należy pamiętać, że nie wszystkie rośliny będą dla siebie dobrymi sąsiadami. Bardzo przyda się nam podstawowa wiedza o allelopatii, czyli oddziaływaniu roślin jednego gatunku na rosnące obok lub uprawiane po nich (płodozmian) rośliny innych gatunków (lub mikroorganizmy). Rośliny wydzielają do podłoża, wody i atmosfery różne substancje chemiczne, które hamują lub przeciwnie, pobudzają kiełkowanie, wzrost i rozmnażanie sąsiadów. Substancje te powstają również w trakcie procesu rozkładu roślin i mogą skutecznie chronić uprawy przed chorobami, chwastami szkodnikami i nicieniami. Dlatego znajomość zasad dobrego sąsiedztwa roślin to doskonały sposób na udane plony bez konieczności wykorzystania chemikaliów. Odmianą allelopatii jest antybioza - grzyby wytwarzają antybiotyki (np. penicylinę) zabijające bakterie lub hamujące ich rozwój. Różnorodność i właściwy dobór gatunków rosnących obok siebie sprawia, że gleba nie ulega szybko wyjałowieniu, a szkodniki mają niesprzyjające warunki do życia. Rośliny mogą się wzajemnie wpierać i uzupełniać. Mając różny kształt i pokrój (np. sałata i kalarepa), dopasowują się do siebie, optymalnie wykorzystując światło słoneczne. Rośliny pnące (np. fasola, groszek) można posadzić tak, aby tworzyły tylną ścianę grządki, nie zasłaniały słońca niższym sąsiadom i osłaniały ich od wiatru. Kwiaty jednych gatunków wabią pszczoły, które przy okazji odwiedzają także inne rośliny.
Burak z cebulą i kalarepą oraz sałata głowiasta z rzodkiewką to przykłady dobrego sąsiedztwa. Pomidory ładnie rosną w towarzystwie fasoli, sałaty, marchwi i pora. Nie powinno się ich sadzić obok grochu, ogórków, ziemniaków i roślin kapustnych. Rośliny strączkowe (fasola, bób) zawierają w korzeniach bakterie brodawkowe, które wiążą azot atmosferyczny i wzbogacają glebę w związki azotowe. Są bardzo dobrym sąsiedztwem dla warzyw korzeniowych (marchew, seler korzeniowy, pietruszka korzeniowa). Fasola źle rośnie w pobliżu cebuli i czosnku, dobrze rozwija się obok ziemniaka, marchwi, ogórka i kapusty. Koper należy siać obok ogórków, cebuli i sałaty, a z daleka od marchwi. Ogórek nie lubi towarzystwa ziemniaka i aromatycznych ziół, ładnie rośnie w sąsiedztwie fasoli, grochu, rzodkwi i słonecznika. Czosnek wydziela związki siarki, które hamują rozwój mszyc, śmietki cebulanki oraz grzybów (np. mączniaka i szarej pleśni). Nie należy go jednak uprawiać obok fasoli, grochu i kapusty. Również niektóre zioła i kwiaty odstraszają szkodniki. Aksamitki i nagietki posadzone na brzegach grządek warzywnych chronią je przed nicieniami korzeniowymi groźnymi dla prawie wszystkich warzyw. Niestety, aksamitki przyciągają żarłoczne ślimaki. Nasturcje chronią przed bielinkami, mszycami i ślimakami. Cząber ogrodowy odpędza mszyce i jest dobrym sąsiadem dla fasoli, ogórków, sałaty, pomidorów i buraka ćwikłowego. Trybuła zniechęca mrówki, ślimaki, mszyce, przeciwdziała mączniakowi na sałacie. W towarzystwie szałwii ładnie rośnie marchew, warzywa kapustne, truskawki, pomidory i róże. Mięty pieprzowej nie lubią mrówki i szkodniki kapusty (bielinki, pchełki ziemne), warto wysiewać ją obok drzew owocowych. Złym sąsiadem dla niemal wszystkich innych roślin jest orzech włoski, zabójczy np. dla pomidorów.
