Artukuły
Architektura Wrocławia
Tagi: architekt, architektura, miasta
Wrocław to jedno z najstarszych i najpiękniejszych miast w Polsce. Ma za sobą długą i burzliwą historię, której pamiątki znaleźć można na każdym niemal kroku. Na przestrzeni wieków miasto nad Odrą, serce Dolnego Śląska, wielokrotnie przechodziło z rąk do rąk. Należało do Polaków, Czechów, Węgrów, Niemców, władali nim Habsburgowie i książęta śląscy. Po drugiej wojnie światowej ponownie znalazło się w naszych granicach. Zniszczone w 70 procentach szybko podniosło się z ruin. Obecnie jest czwartym pod względem liczby ludności i piątym co do wielkości miastem w Polsce. Urodę Wrocławia pokazujemy na naszej antenie w dokumencie pt. Widokówki: Wrocław.
Wrocław leży u podnóża Sudetów, nad Odrą i jej czterema dopływami: Bystrzycą, Oławą, Ślęzą i Widawą. Poprzecinany siecią kanałów jest dziś miastem ponad 100 mostów i 12 wysp. Atrakcyjne położenie tego miejsca sprzyjało osadnictwu, którego początki datowane są na okres neolitu. Gród na Ostrowie Tumskim powstał ok. IX wieku. W 990 roku należał do państwa Polan, a w roku 1000 zyskał rangę biskupstwa. Datę tę tradycyjnie uznaje się za początek istnienia Wrocławia, który w roku 2000 hucznie obchodził swoje tysiąclecie. Prawa miejskie uzyskał w XIII wieku i wtedy zaczął się jego bujny rozkwit, wspierany przez książąt z dynastii Piastów. Pomiędzy wiekiem XIV i XV był prężnym ośrodkiem handlu i jednym z najbogatszych miast w środkowej Europie. W tym czasie znalazł się pod panowaniem czeskim. W wieku XVI przeszedł w ręce Habsburgów, a w XVIII stał się częścią państwa pruskiego.
Wrocław był miastem wielokulturowym, zamieszkanym przez protestantów, katolików i Żydów. Leżał na styku wpływów niemieckich, czeskich i polskich. Mimo licznych, przetaczających się przez Śląsk wojen, przez wieki nie doznał poważniejszych zniszczeń. W 1807 roku został zdobyty przez wojska napoleońskie. Kapitulację przyjął brat Napoleona, Hieronim Bonaparte. Rozkazał zburzyć fortyfikacje co, jak się wkrótce okazało, wyszło miastu na dobre. Mogło odtąd swobodnie się rozrastać, nie krępowane linią murów. W XIX wieku Wrocław kilkakrotnie powiększył swój obszar, rozbudowując się i wchłaniając przedmieścia. Na początku wieku XX, po wielkiej powodzi, rozpoczęto prace nad systemem kanałów i umocnień. Odra przypomniała o swojej niszczycielskiej sile w 1997 roku, który przyniósł najtragiczniejszą powódź w dziejach miasta, ogromne zniszczenia i straty materialne. Dzięki ofiarnej postawie mieszkańców udało się uratować większość cennych zabytków architektury, (m.in. Ostrów Tumski z archikatedrą i ratusz), ale miejskie księgozbiory mocno ucierpiały na skutek wilgoci.
W latach 30. XX wieku, wraz z dojściem do władzy nazistów, we Wrocławiu narastały antyżydowskie i antypolskie nastroje. Dochodziło do aktów wandalizmu i przemocy, której kulminacja nastąpiła w trakcie tzw. nocy kryształowej, kiedy to spalono kilka synagog, w tym największą, reprezentacyjną Nową Synagogę. W 1939 roku w mieście koncentrowały się wojska Wehrmachtu, które stąd wyruszyły na wschód. Większą część wojny Wrocław przetrwał niemal bez szwanku, bardzo poważne zniszczenia przyniósł mu dopiero jej schyłek. W lecie 1944 roku, wobec narastającego zagrożenia ze strony aliantów, miasto zostało ogłoszone twierdzą (Festung Breslau). Większość pozostałej jeszcze ludności cywilnej zmuszono do pośpiesznej ewakuacji, która pochłonęła kilkadziesiąt tysięcy ofiar.
Od 13 lutego 1945 roku przez trzy miesiące Wrocław był oblegany przez Rosjan. Zmasowane naloty, bombardowania i ciężkie walki przyniosły miastu ogromne zniszczenia. Obie strony, aby utrudnić sobie życie, podpalały całe kwartały domów. Dowódca twierdzy, gauleiter Dolnego Śląska Karl Hanke, rozkazał wyburzyć połowę centralnej dzielnicy (okolice Placu Grunwaldzkiego), aby wybudować awaryjne lotnisko. Całe kwartały reprezentacyjnych kamienic oraz ewangelicki kościół Marcina Lutra zrównano z ziemią. Z powstałego w ten sposób lotniska wystartowały zaledwie dwa samoloty. Po wojnie plac stał się największym targowiskiem w mieście – handlowano tu przedmiotami wyszabrowanymi z domów opuszczonych przez Niemców. Zabudowę placu rozpoczęto w latach 50. Stanęły tu m.in. budynki Politechniki, Akademii Rolniczej i akademiki. Na przełomie lat 60. i 70. wzniesiono wysokie bloki mieszkalne (na zdjęciu obok) według awangardowego jak na we czasy projektu Jadwigi Grabowskiej-Hawrylak.
Choć aż 70 procent budynków miasta uległo zniszczeniu w czasie wojny, Wrocław nadal szczyci się mnogością cennych zabytków architektury. Niektóre z nich zachowały się w dobrym stanie, inne, bardziej zniszczone, zostały odrestaurowane lub odbudowane. Dziś w mieście wznosi się ponad osiem tysięcy zabytkowych kamienic - to największe tego typu skupisko w Polsce i jedno z największych w Europie. Najstarsze kamienice pamiętają czasy średniowiecza i renesansu, jest wiele budowli barokowych, klasycystycznych, secesyjnych i modernistycznych. Stare Miasto, najstarsza część lewobrzeżnego Wrocławia, posiada obszerny Rynek (jeden z największych w Europie), plac Solny i Nowy Targ, okolone starannie odrestaurowaną, historyczną zabudową. Tu przez wieki wznosili swoje siedziby najzamożniejsi mieszczanie. Perłą Rynku jest okazały, późnogotycki Ratusz (na zdjęciu obok), ozdobiony misternymi detalami architektonicznymi.
Najstarszą dzielnicą Wrocławia jest Ostrów Tumski, który pierwotnie był wyspą. Opływająca go Odra stanowiła naturalną ochronę przed najeźdźcami, co w dobie średniowiecza było niebagatelną zaletą. Około IX wieku zbudowano tu pierwotny gród Wrocławia, który w roku 1000 zyskał rangę biskupstwa. W 1824 po zasypaniu jednej z odnóg Odry Ostrów Tumski został przyłączony do stałego lądu. Na dawnej wyspie wznoszą się cenne zabytki, które mimo niszczących powodzi i działań wojennych zachowały się do naszych czasów. Gotycka archikatedra św. Jana Chrzciciela (na zdjęciu obok), której majestatyczne wieże wznoszą się na ok. 95 metrów, nadal jest najwyższym budynkiem Wrocławia, widocznym niemal z każdego punktu miasta. Poważnie zniszczona w czasie II wojny światowej, po wieloletnim remoncie odzyskała dawną świetność i należy do najcenniejszych zabytków architektury gotyckiej w Polsce. Jedyną budowlą na Ostrowie, pamiętającą czasy piastowskie, jest niewielki, romański kościół św. Marcina, wzniesiony w XIII wieku. Piastowski zamek zburzono na przełomie XV i XVI wieku, gdyż przestał być potrzebny. W 1315 roku cały Ostrów Tumski został sprzedany kościołowi Katolickiemu, którego dostojnicy nie potrzebowali warownej budowli.
Habsburgom Wrocław zawdzięcza założenie kolegium jezuickiego, które dało początek późniejszemu Uniwersytetowi Wrocławskiemu. Ustanowił je w 1702 roku cesarz Leopold I Habsburg. Świecka uczelnia powstała pod panowaniem pruskim, w 1811 roku. Reprezentacyjny, barokowy gmach Uniwersytetu leży nad Odrą i jest jednym z najpiękniejszych i najbardziej rozpoznawalnych budynków miasta. Wnętrze reprezentacyjnej Auli Leopoldina, znajdującej się w głównym gmachu uczelni, posiada pełną przepychu, barokową dekorację w postaci fresków, rzeźb i stiuków. Inną, sławną wrocławską budowlą jest okazała, modernistyczna Hala Stulecia (na zdjęciu obok), zwana również Halą Ludową, zaprojektowana przez Maxa Berga i otwarta w 1913 roku. W ten sposób roku pruski Wrocław uczcił setną rocznicę pokonania Napoleona. Z tej samej okazji wybudowano Most Cesarski (obecnie Most Grunwaldzki). W latach 20 XX wieku nastąpił rozkwit architektury modernistycznej. Wzniesiono wówczas m.in. eleganckie domy handlowe: Petersdorf (obecnie Kameleon), zaprojektowany przez Ericha Mendelsohna i Wertheim (obecnie Renoma), według projektu Hermanna Dernburga.
