Artukuły

Styl zakopiański

Zakopane, najwyżej położone miasto w Polsce, zwane jej zimową stolicą, jest jednym z najbardziej znanych miejsc w naszym kraju. Liczy niespełna 27 tysięcy stałych mieszkańców, a co roku przyciąga 2 do 3 milionów turystów. Na niezwykłą, a w ostatnich latach nawet nieco zatrważającą popularność tego miejsca składa się kilka czynników: malownicze położenie, bliskość zróżnicowanych tras turystycznych, bogata oferta kulturalna i rozrywkowa, wciąż żywy, góralski folklor i charakterystyczna architektura, współgrająca z pięknem krajobrazu. Wszystko to sprawia, że Zakopane na wielu oddanych wielbicieli, którzy przyjeżdżają tu nie bacząc na narastający tu z roku na rok tłok. Zresztą dla mieszczucha tłok jest czymś swojskim, a po wyczerpującej, górskiej wycieczce przyjemnie jest zasiąść w gwarnej kawiarni. Piękno zimowej stolicy Polski przedstawia emitowany na antenie Domo dokument pt. Widokówki: Zakopane pod zimą.

Zakopane ma niezbyt długą, ale burzliwą i barwną historię. Uroda otaczających je Tatr, które są jedynym w tej części Europy pasmem o charakterze alpejskim sprawiła, że miejsce to szybko zostało dostrzeżone przez ludzi spragnionych kontaktu z dziką przyrodą i rześkim, górskim powietrzem. Przed powstaniem pierwszej, stałej osady, co prawdopodobnie nastąpiło za panowania Stefana Batorego, obozowali tu pasterze owiec. W XVII wieku wieś liczyła już kilkudziesięciu mieszkańców. Potem kilkakrotnie zmieniała właścicieli, przechodząc z rąk do rąk. W XVIII wieku w Kuźnicach, zwanych wrotami do Zakopanego, wzniesiono hutę żelaza, która wkrótce stała się największym zakładem metalurgicznym i dumą Galicji. Nie przeszkodziło to jednak w uznaniu Zakopanego za uzdrowisko. Wkrótce zaczęli je odwiedzać kuracjusze i letnicy - głównie przedstawiciele polskiej inteligencji, m.in. Tytus Chałubiński, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Jan Kasprowicz, Stanisław Witkiewicz, Mieczysław Karłowicz i Karol Szymanowski, dla których góralski folklor był źródłem inspiracji i narodowej dumy. Niektórzy przyjeżdżali tu wypocząć, inni osiedlali się na stałe. W okresie zaborów Zakopane jawiło się jako oaza wolności, leżąca wysoko w górach, wśród dzikiej przyrody, swojska i przyjazna. Szybko dostrzeżono potrzebę ochrony tutejszej przyrody. Już w 1868 roku wydano akt prawny (pierwszy tego typu na świecie) obejmujący ochroną tatrzańskie zwierzęta - kozicę i świstaka. Dalsze działania w tym kierunku podjął hrabia Władysław Zamojski, który w 1889 roku kupił Zakopane wraz z pokaźnym kawałkiem Tatr i dał początek późniejszemu parkowi narodowemu.

W 1890 roku osiadł w Zakopanem Stanisław Witkiewicz, malarz, architekt i teoretyk sztuki, ojciec Witkacego. Urzeczony urodą miejscowych chałup i barwnym, góralskim folklorem stworzył i spopularyzował tzw. styl zakopiański, będący połączeniem podhalańskiej architektury i sztuki ludowej z elementami secesji. Tradycyjna, XIX-wieczna chata góralska, na której wzorował się Witkiewicz, to budynek parterowy, drewniany, wzniesiony ze świerkowych, rzadziej modrzewiowych lub jodłowych płazów – czyli pni drzewnych, przeciętych wzdłuż i zestawionych na zrąb. Szczeliny między belkami uszczelniano mchem, a w późniejszych czasach wełnianką - plecionką z drewnianych wiórów. Dach góralskiej chaty jest spadzisty, stromy, kryty gontem. Pod dachem znajduje się strych, na którym przechowuje się siano. Dom ma dwie izby – jedną z piecem, zwaną czarną, która pełni funkcję zarazem kuchni i sypialni (w najstarszych tego typu izbach nie stawiano komina, a więc dym pokrywał ściany czarnym nalotem, stąd nazwa) oraz białą - bez pieca, wykorzystywaną do przechowywania cenniejszych sprzętów i będącą miejscem spotkań i uroczystości rodzinnych. Obie izby oddziela sień, z tyłu często przylega do niej komora na sprzęty domowe. Część mieszkalna jest skromna, ale estetyczna, bogato zdobiona motywami roślinnymi i geometrycznymi. Od zachodu, by osłonić chatę od zimnych wiatrów, pod kątem prostym w stosunku do budynku mieszkalnego usytuowane są zabudowania gospodarcze: obora, stodoła, składzik. Budynek gospodarczy wznoszono z gorszego gatunku drewna i kryto nie go gontem, tylko dranicami - nieheblowanymi deskami. Tradycyjne, XIX-wieczne chaty góralskie zachowały się do dziś na Bystrem i Kozińcu oraz przy drodze do Doliny Kościeliskiej. Tutaj było niegdyś centrum osady, tu zatrzymywali się pierwsi turyści, przyjeżdżający do Zakopanego. Z czasem goście ściągali coraz liczniej. Byli wśród nich znani literaci, artyści, naukowcy. Wynajmowali skromne izby w góralskich chatach, często narzekając na niewygodę. Z myślą o nich Witkiewicz zaczął projektować okazałe, piętrowe wille, w wypracowanym przez siebie stylu zakopiańskim.

Pierwszy taki budynek, piękna willa "Koliba", stanął w 1893 roku przy ul. Kościeliskiej i wzbudził ogromne zainteresowanie. Witkiewicz realizował kolejne zamówienia. Zaprojektowane przez niego wille i okazałe pensjonaty w stylu zakopiańskim budowano techniką na zrąb, z drewnianych płazów. Zazwyczaj wznoszono je na skarpach. Budynki były piętrowe, przy czym piętro sytuowano szczytem w stosunku do frontu części parterowej. Ich cechy charakterystyczne to: wysokie podmurówki z łamanych kamieni, wielkie, ozdobne kominy, rzeźbione tarasy i ganki, okna o różnych rozmiarach i kształtach oraz duża ilość załomów, uskoków i ryzalitów. Od strony południowej, pod okapem często umieszczano odkrytą werandę, zwaną przyłapem. W połaci dachowej lokowano małe facjatkowe pokoiki - wyględy. W projektach Witkiewicza znalazły się wszystkie tradycyjne, góralskie motywy zdobnicze (rysie, psy, słoneczka) i wiele nowych, wymyślonych przez artystę i nawiązujących do secesji. Do dziś zachowały się niektóre z jego pięknych budowli - poza wspomnianą już "Kolibą" także wille "Oksza", "Dom pod Jedlami", "Rialto", "Konstantynówka", "Grażyna", "Chałupa pod Wykrotem", a także Dom Dłuskich w Kościelisku, gmach Muzeum Tatrzańskiego, kaplica w Jaszczurówce i kilka innych kaplic. Poza budownictwem, styl zakopiański rozwinął się w zdobnictwie i sztuce użytkowej. Witkiewicz i jego naśladowcy projektowali i wykonywali meble, pamiątki, sprzęty gospodarskie, ubiory, porcelanę, papeterię, nawet instrumenty muzyczne. Styl zakopiański szybko uznano za narodowy prąd w sztuce, a utrzymane w nim budynki zaczęto stawiać także poza Podhalem (w centralnej Polsce, na Śląsku, na Litwie, a nawet w Ameryce). Na przełomie XIX i XX wieku, w podzielonej przez zaborców Polsce dość powszechne było błędne przekonanie, że w kulturze góralskiej przetrwały elementy rdzennie polskiej kultury z czasów piastowskich. W szerszym rozumieniu stylem zakopiańskim określano wszelkie przejawy przenikania ludowej kultury Podhala do kultury narodowej, nie tylko w budownictwie i zdobnictwie, lecz także w literaturze i muzyce. Popularność tak rozumianego stylu zakopiańskiego zaczęła zanikać około 1910 roku, a zakończyła się wraz ze śmiercią Witkiewicza, który nie znalazł równie utalentowanego następcy.