Artukuły
Wzornictwo
Tagi: Bauhaus, design, projektant, Werkbund, wzornictwo
Przedmiot użytkowy, tak samo jak dzieło sztuki, może stać się rozpoznawalny i znaczący dla swojej epoki. Projektant może zdobyć sławę równie wielką jak mistrzowie malarstwa czy rzeźby. Najbardziej oryginalne, a zarazem funkcjonalne i nowoczesne pod względem technologicznym dzieła sztuki użytkowej stają się wyznacznikami trendów i wizytówkami swoich twórców. O takich właśnie przedmiotach opowiada pokazywany na antenie DOMO serial pt. Wzornictwo. Z kolei o tym, na czym polega praca projektanta, czym jest design i jaka jest kondycja współczesnego polskiego wzornictwa mówi seria pt. Dizajnerki.
Fotel Wassily Marcela Breuera; krzesła Barcelona, MR10 i MR 20 zaprojektowane przez Miesa van der Rohe i jego partnerkę Lilly Reich; fotele Le Longue Chair i Aluminium Chair genialnego małżeństwa - Charlesa i Ray Eamsów; regał Bookworm Rona Arada; lampy Akari Isamu Noguchiego, czajnik Franka Gehry'ego, sofa Bubble Club i wyciskacz do cytryn Philippe’a Starcka, flakon perfum Flower marki Kenzo Karima Rashida. Wszystkie te przedmioty łączy jedno - zostały genialnie zaprojektowane i są dość powszechnie rozpoznawalne. Dla ich twórców projektowanie przedmiotów codziennego użytku mogło być zajęciem niejako pobocznym - jak w przypadku Miesa van der Rohe, który parał się przede wszystkim architekturą, a meble projektował okazjonalnie. Jednak w odpowiedzi na rozwój przemysłu postępujący w XX wieku wzornictwo stało się osobnym, specjalistycznym kierunkiem na uczelniach artystycznych lub architektonicznych, przygotowującym do zawodu projektanta. Celowość zatrudniania absolwentów wzornictwa szybko dostrzegły koncerny przemysłowe rozumiejąc, że nietuzinkowy, estetyczny, funkcjonalny i rozpoznawalny projekt zwiększa szanse produktu na rynku i wzmacnia identyfikację marki. Najlepsi designerzy - jak choćby wspomniany już Karim Rashid - zyskali status celebrytów, często goszczących na łamach kolorowej pracy i w telewizji.
W epoce przedprzemysłowej wymyślanie i projektowanie wzorów należało do rzemieślnika. Był on jednocześnie projektantem i wykonawcą, a czasem i pomysłodawcą przedmiotu. Od jego inwencji i kunsztu zależała zarówno jakość wykonania, jak i funkcjonalność i oryginalność wyrobu. Produkty uznanych mistrzów były sygnowane i rozpoznawalne. W początkowej fazie rozwoju przemysłu projektowanie wzorów dla produkcji fabrycznej polegało głównie na przystosowaniu tradycyjnych wyrobów rzemieślniczych do możliwości wytwarzania ich za pomocą maszyn. Zasadniczo chodziło o to, by dany wzór - np. butów - można było powielać maszynowo w bardzo wielu egzemplarzach, przy niewielkim udziale człowieka, i w różnych rozmiarach. We wczesnej fazie swego rozwoju wzornictwo skupiało się głównie na wizualnych aspektach przedmiotu, czyli jego wyglądzie. Kształt, kolor, fason, faktura i ornament miały przyciągać wzrok, kusić nabywcę i wyróżniać dany produkt spośród innych. Z tego właśnie okresu pochodzi nadal dość powszechne przekonanie, że wzornictwo dotyczy tylko zewnętrznych, plastycznych cech danego wyrobu. Określenie "wzornictwo" często kojarzone jest li tylko ze wzorem jako ornamentem i zdobieniem, a nie ze wzorcem - czyli wzorem do naśladowania i powielania.
Najstarszym i do dziś najpowszechniej używanym terminem dla określenia wzornictwa jest angielskie słowo design. Ma ono wiele znaczeń, w zależności od kontekstu, m.in.: zamiar, plan, cel, celowość, szkic, rysunek, projekt, projektować, wzór, deseń. Wszystkie te znaczenia w jakiś sposób wiążą się z dziedziną wzornictwa, oddają jej istotę i cel istnienia. Wzornictwo przemysłowe to według definicji projektowanie wzorów wyrobów przeznaczonych do masowej produkcji. Narodziny wzornictwa jako nowej dziedziny twórczej oraz wyodrębnienie się zawodu projektanta wiążą się z rozwojem masowej produkcji przemysłowej na przełomie XIX i XX wieku. Celem i głównym założeniem wzornictwa jest rozwijanie kultury materialnej społeczeństwa przez podnoszenie estetyki wytwarzanych masowo przedmiotów codziennego użytku. Taki właśnie cel przyświecał niemieckim architektom, inżynierom i plastykom, którzy w 1907 roku założyli stowarzyszenie Deutscher Werkbund. Obszar zainteresowań i działalności Werkbundu rozciągał się „od poduszki na sofę do urbanistyki” i tak jest do dziś. Kluczową rolę w ukształtowaniu się wzornictwa przemysłowego odegrała niemiecka uczelnia artystyczna Bauhaus, założona w 1919 roku przez Waltera Gropiusa jako szkoła budownictwa. Wielu wykładowców Bauhausu (m.in. Walter Gropius i Ludwig Mies van der Rohe) należało również do Werkbundu. Uczelnia wyróżniała się nowatorskim programem nauczania, w którym kładziono nacisk na kwestie techniczne, materiałoznawstwo i społeczny odbiór sztuki. Wykładowcy Bauhausu wychodzili z założenia, że projektowanie jest zarówno sztuką, jak i nauką, przez co wymaga nie tylko talentów artystycznych i poczucia estetyki, ale także rozległej wiedzy i umiejętności praktycznych. Razem ze swoimi studentami opracowali podstawowe zasady wzornictwa przemysłowego, które zostały przyjęte w Europie i nazwane stylem międzynarodowym.
W latach trzydziestych w europejskim wzornictwie pojawiły się style narodowe, nawiązujące do tradycji. Niektóre z nich są popularne i rozpoznawalne do dziś, jak na przykład wzornictwo skandynawskie - proste, funkcjonalne, oszczędne w formie, wykorzystujące naturalne materiały. W latach 50. XX wieku bardzo modny stał się styl włoski, oferujący przedmioty eleganckie, kosztowne i jakościowe. W tym czasie rozwinęło się również wzornictwo amerykańskie, preferujące przedmioty proste i bezpieczne w obsłudze. Aby skłonić klientów do częstych zakupów, zaczęto projektować przedmioty niezbyt trwałe i trudne do reperacji, które po kilku latach trzeba wymienić na nowsze modele. Ta tendencja obowiązuje do dziś. W powojennej Polsce prężnie działał Instytut Wzornictwa Przemysłowego, ale opracowywane tam projekty, często znakomite, rzadko wchodziły do masowej produkcji, gdyż wymagały dobrych surowców, starannego wykonania i nowoczesnej technologii, o które w socjalistycznych realiach było trudno.
Zakres działań związanych ze wzornictwem stopniowo i konsekwentnie poszerzał się, obejmując z czasem kształtowanie wszystkich cech wyrobu, począwszy od jego właściwości fizycznych, poprzez wpływ na zdrowie i samopoczucie człowieka po oddziaływanie na środowisko naturalne. Dlatego zawód projektanta wymaga bardzo wszechstronnego przygotowania. Sam talent plastyczny i zmysł estetyczny nie wystarczą. Przyszły designer uczy się takich dziedzin jak materiałoznawstwo (nauka o właściwościach materiałów takich jak drewno, metal, szkło itd.) i ergonomia (nauka o dostosowaniu urządzeń i przedmiotów do potrzeb oraz uwarunkowań fizycznych i psychicznych człowieka). Aby odnieść zawodowy sukces, projektant musi mieć także wyczucie mody, umiejętność przewidywania i kształtowania trendów oraz wiedzę z zakresu przedsiębiorczości i zdolności negocjacyjne. Te ostatnie przydają się w rozmowach z przedstawicielami biznesu, czyli potencjalnymi pracodawcami. Najlepsi projektanci umieją korzystać z najnowszych zdobyczy różnych dziedzin nauki - m.in. fizyki, chemii, biologii, anatomii, fizjologii, ergonomii, socjologii i psychologii. A wszystko po to, by jak najlepiej rozpoznać, a następnie zaspokoić potrzeby i oczekiwania klienta - przyszłego użytkownika zaprojektowanego wyrobu. Obecnie wzornictwo ma zastosowanie we wszystkich gałęziach produkcji. Zaprojektowane jest dosłownie wszystko - od prostych przedmiotów codziennego użytku po bardzo skomplikowane urządzenia i procesy technologiczne. Jak mówi Zuzanna Skalska, od wielu lat pracująca jako trendwacher, czyli specjalista ds. analizy trendów, każdy akt kreacji jest designem, od uszycia sukienki po lot w kosmos. Zanim dany produkt trafi na rynek, pracuje nad nim cały sztab ludzi. Od ich talentów, wiedzy, pomysłowości i determinacji zależy, czy produkt zostanie dostrzeżony w natłoku innych i odniesie rynkowy sukces.
